Ұстаз.
Осы бір ғана сөздің ішінде бүтін бір әлемнің салмағы бар. Біреуге ол – мамандық, біреуге – қызмет. Ал шын ұстаз үшін бұл атау жүрекке жүктелген аманат секілді. Таң сайын мектеп табалдырығын аттағанда, ол өзімен бірге тек сабақ жоспарын емес, талай баланың үмітін, ата-ананың сенімін, ертеңгі күннің жауапкершілігін ала келеді.
Арыс қаласындағы абыройы қалыптасқан, талай ұрпаққа білімнің шамын жаққан қасиетті алтын ұялардың бірі – С. Адамбеков атындағы жалпы білім беретін мектеп. Бұл мектептен жақсы жаңалық іздегенде, ұстаздар қауымының арасынан бір есімнің алға шығып, алғашқылардың бірі болып мектеп тынысын танытуға асыққаны назар аудартты. Бұл – жауапкершілікті үнсіз көтеріп жүретін, өз еңбегін сөзден бұрын ісімен дәлелдеуге тырысатын жанның мінезі.
Сол сәтте тілші ретінде мені бір нәрсе ойландырды: адам өз еңбегін танытуға асықпайды, бірақ еңбегі туралы айтуға келгенде мектептің мерейін өзінің мерейінен биік қояды.
Бұл қасиет – көп нәрсені аңғартады.
«Мен үшін шәкірттің жетістігі – өз еңбегімнің ең үлкен бағасы»
Ағылшын тілі пәнінің мұғалімі Жандарбекова Камшат Сейдуалиевна жайлы әңгіме осылай басталды.
Әңгіме арасында оның сөзіне құлақ түргенде, ұстаздық жолдың сырт көзге көрінбейтін қырлары байқалады. Балаға тіл үйрету – тек жаңа сөз жаттатумен шектелмейді. Өзге тілді меңгерту арқылы өзге мәдениетті таныту, баланың ойлау өрісін кеңейту, оның өзіне деген сенімін ояту – мұның бәрі күнделікті сабақтың ар жағында тұрған үлкен еңбек.
Оның білім жолы да кездейсоқ қалыптаспаған.
А. С. Макаренко атындағы орта мектепті үздік аяқтаған жас түлек Алматыдағы Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығын таңдады. Университет қабырғасында алған кәсіби білімі кейінгі еңбек жолына берік негіз болды.
Алғашқы еңбек баспалдағы Алматы қаласындағы Абай атындағы дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын мектептен басталды. Сол кезеңнен-ақ жас маман үшін ұстаздықтың мәні тақта алдында тұрып сабақ түсіндірумен ғана шектелмейтінін түсінгені аңғарылады.
2013 жылдан бері Арыс қаласындағы С. Адамбеков атындағы жалпы білім беретін мектепте ағылшын тілі пәнінен сабақ беріп келеді.
Он жылдан астам уақыт.
Бұл – күнтізбедегі бірнеше жыл ғана емес. Бұл – жүздеген сабақ, мыңдаған дәптер, сансыз сұрақ, баланың қуанышы мен қиналысына куә болған ұзақ жол. Бір қарағанда бірқалыпты көрінетін осы жылдардың әрқайсысының ішінде ұстаздың өзін жетілдіруі, ізденуі, сабыр сақтауы, шәкіртке қайта-қайта түсіндіруі, бір баланың бойындағы кішкентай қабілетті байқап, оны үлкен арманға айналдыруы жатыр.
«Балаға білім беру үшін алдымен оның жүрегіне жол табу керек»
Әңгімеміз сынып жетекшілігіне ауысқанда, ұстаздың үні де өзгеше реңк алды.
Қазір ол 6 «Ә» сыныбының жетекшісі. Сынып жетекшісі болу – сабақ беруден бөлек жауапкершілік. Өйткені мұнда мұғалім оқушының тек білімін емес, мінезін, қарым-қатынасын, ортаға бейімделуін, арманын да тануға тырысады.
Ол сыныппен бірге түрлі мәдени-танымдық іс-шаралар ұйымдастырып, мектепішілік және сыныпішілік жобаларды жүзеге асырып келеді. Бірақ бұл жұмыстың ең маңызды тұсы – өткізілген шаралардың көптігінде емес.
Ең маңыздысы – баланың сол шарадан кейін өзгеруі.
Бірі ортаға шығып сөйлеуді үйренеді. Бірі өзіне сенім табады. Енді бірі сыныптастарына қолдау көрсетуді үйренеді. Тағы бірі өзінің бойында бұрын байқамаған қабілетін танып қалады.
Ұстаз үшін тәрбиенің нәтижесі кейде марапат қағазына сыймайды. Ол баланың көзінен көрінеді.
Сондықтан бұл сыныппен жұмыс істегенде де оның ұстанымы бір ғана қағидаға келіп тоғысатын секілді: әр баланы жеке тұлға ретінде көру.
Осы тұста тілші ретінде мен бір сұрақ қойдым:
– Ұстаз еңбегінің ең үлкен марапаты не?
Жауап ұзақ болған жоқ.
– Шәкірттің жетістігі. Оның өз жолын табуы. Бүгінгі оқушының ертең елге қызмет етер азамат болып қалыптасуы, – деген мазмұндағы қарапайым ой айтылды.
Қарапайым.
Бірақ осы қарапайым сөздің астарында ұстаздық ғұмырдың тұтас философиясы жатқандай.
Жеңіс – ұстаздың емес, шәкірттің қанатында
Еңбектің нәтижесі уақыт өте келе көрінеді.
2023 жылы «Жылдың үздік мұғалімі» атағын иеленуі – кәсіби еңбегіне берілген салмақты баға. Ал 2025 жылы Арыс қаласы әкімінің арнайы алғыс хатымен марапатталуы – білім саласындағы қажырлы еңбегінің тағы бір айғағы.
Бірақ осы жетістіктердің өзінен гөрі, оның жүрегіне жақынырақ марапат – шәкірттерінің жеңістері.
Оқушылары жалпы білім беретін пәндер бойынша олимпиадалар мен ғылыми жоба байқауларының облыстық кезеңдерінде жүлделі орындардан көрініп, білім додаларында жоғары нәтижелер көрсетіп келеді.
Мұндай жетістік бір күнде келмейді.
Оның артында үйде дайындалған сабақ, мектепте өткізілген қосымша уақыт, қайта қаралған тапсырма, оқушыға айтылған бір ауыз жігерлі сөз, кейде баланың өзіне сенбей тұрған сәтінде мұғалімнің оған сенуі бар.
Ал ең қызығы – шәкірт пен ұстаз арасындағы байланыстың мектеп қабырғасымен аяқталмауы.
Бүгінде оның бірқатар шәкірттері шетелдік жоғары оқу орындарын тәмамдап, Қазақстанның әр түкпірінде еңбек етіп жүр. Елдің әр өңірінде жүрген сол жастардың бойынан бір кезде мектеп қабырғасында алған білімнің, тәрбиенің, ұстаз сенімінің ізін көруге болады.
Ұстаз үшін осыдан асқан жалғастық бар ма?
Бір кезде сынып бөлмесінде отырған бала бүгін өз алдына маман. Бір кездері ағылшын тіліндегі алғашқы сөздерін ұстазының көмегімен үйренген шәкірт енді өз білімін өмірдің үлкен сахнасында пайдаланып жүр.
Міне, ұстаз еңбегінің ең үнсіз, бірақ ең биік жеңісі осы.
Өз жұмысын сөзбен емес, жүріспен дәлелдейтін жан
Бұл әңгімеден кейін менде бір ой қалды.
Ұстаздың болмысын оның марапаттарымен ғана өлшеу мүмкін емес.
Марапат – еңбектің сыртқы көрінісі. Ал ұстаздың шынайы бағасы – шәкіртінің тағдырында.
Мектеп өмірінде әр адамның өз орны бар. Бірі ұйымдастырады, бірі басқарады, енді бірі үндемей жүріп үлкен істің жүгін көтереді. Ал бұл ұстаздың ерекшелігі – өзінің кәсіби міндетіне немқұрайды қарамайтындығында. Мектепке қатысты іске белсенді араласуы, мәліметті алғашқылардың бірі болып ұсынуының өзі оның жауапкершілігін аңғартып тұр.
Бұл – көзге түсу үшін жасалған әрекет емес.
Бұл – «мектебімнің жақсы аты айтылса екен» деген ішкі ниеттен туған азаматтық ұстаным.
Адамның шын болмысы осындай ұсақ көрінетін сәттерден танылады.
Өз еңбегін мектептің жетістігінен бөле-жара қарамайтын, шәкіртінің жеңісін өзінің атағынан жоғары қоятын, кәсібіне көңілмен қарайтын ұстаздың орны да бөлек.
Ағылшын тілі пәнін оқытудағы кәсіби шеберлігі мен сынып жетекшілігіндегі ізденісі, шәкірттерінің олимпиада және ғылыми жоба бағытындағы жетістіктері, тәрбиелік жұмыстардағы белсенділігі – бәрі бір арнаға тоғысады.
Ол арна – адал еңбек.
Жүректен шыққан еңбек – жүрекке жетеді
Ұстаздық жолда жылдар жылжиды. Бала өседі. Сыныптар ауысады. Қоңырау үні талай рет естіледі. Кеше ғана әріп таныған бала ертең өз алдына үлкен азамат болып шығады.
Ал ұстаз сол мектепте қалады.
Келесі буынды қарсы алады.
Тағы бір балаға алғаш рет жаңа сөз үйретеді. Тағы бір баланың бойындағы күмәнді сейілтеді. Тағы бір шәкіртке «сенің қолыңнан келеді» дейді.
Мүмкін, ұстаздықтың құдіреті де осында шығар.
Адамның өміріне өзіңнің есіміңді емес, ізіңді қалдыру.
Арыс қаласының қасиетті алтын ұясында осындай із қалдырып келе жатқан жандардың бірі – Камшат Сейдуалиқызы. Оның еңбегін биіктетіп тұрғаны – атақтың көптігі емес, артында қалып келе жатқан шәкірттерінің жолы.
Ұстаздың өмірі – шәкірттерінің тағдырына егілген дән секілді.
Бір дән көктеп, бірі бүр жарып, енді бірі биік бәйтерекке айналады.
Ал сол бәйтеректің түбінде бір кезде үнсіз ғана еңбек еткен ұстаз тұрады.
Бәлкім, оның ең үлкен марапаты да сол болар.
Өз есімін емес, шәкіртінің есімін биікке шығару.
Өйткені нағыз ұстаздың мерейі мінберден емес, шәкіртінің өмірінен көрінеді. Оның жеңісі – өз қолындағы дипломда емес, алыста жүрген шәкіртінің елге қызмет етіп жүргенінен сезіледі. Кәмшат ұстаздың еңбегі – қабырғадағы алғыс хатта емес, бала жүрегінде қалған бір ауыз сөзде өмір сүреді.
Сондықтан С. Адамбеков атындағы мектептегі бұл ұстаздың жолы – бір маманның ғана еңбек жолы емес. Бұл – адамға білім беріп қана қоймай, адам болуға үйретудің, шәкіртке қанат бітіріп, оның өз биігін табуына жол ашудың өнегесі.
Ал жүрекпен жасалған еңбек ешқашан жоғалмайды.
Ол шәкіртпен бірге алысқа кетеді.
Жылдар өтсе де өшпейді.
Өйткені шын ұстаздың еңбегі – уақыттың емес, адамның жүрегінің есінде қалады.
Арайлым Мақсатқызы,
Түркістан облысы