Арыс қаласындағы қасиетті қара шаңырақтың табалдырығын бала күнінде шәкірт болып аттаған жанның бүгінде сол мектепте ұрпақ тәрбиелеп отырғанына жиырма тоғыз жылға жуық уақыт өтіпті. Уақыт деген – үнсіз жүріп, адамның еңбегін таразылайтын таразы. Ал сол таразының бір басында білімге адалдық, екінші басында шәкіртке деген жүрек тұрса, ұстаздың ғұмырының салмағы да сезіледі.
Арыстың білім кеңістігінде өзіндік орны бар С. Адамбеков атындағы жалпы білім беретін мектептің тыныс-тіршілігіне көз жүгірткенде, ұстаз еңбегінің үнсіз атқарылатын, бірақ ізі терең жұмыстың бірі екеніне тағы бір мәрте көз жеткізесің. Бұл мектептен білім алған талай бала бүгінде елдің әр саласында еңбек етіп жүр. Ал сол балалардың кейінгі буынына сабақ беріп отырған жандардың арасында туған мектебіне деген сағынышын кәсібіне айналдырған қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі бар.
Ол – Шалғынбаева Бибігүл Батырбекқызы.
Мектеп басшысы сайтқа ұстаздар туралы материал әзірленетіні жөнінде ақпарат бергенде, ең алдымен өз мәліметін ұсынып, жауапкершілік танытып, белсенділік танытқан осы ұстаздың еңбегіне назар аудардық. Бір қарағанда, бұл – қарапайым ғана ұйымдастырушылық сәт. Бірақ мұндай әрекеттің ар жағынан өз жұмысына деген жауапкершілікті, мектеп өміріне бейжай қарамайтын азаматтық ұстанымды аңғаруға болады.
Ал әңгіме барысында оның болмысы бір ғана қызмет атауына сыймайтыны байқалды.
«Мен үшін бұл мектеп – жай ғана жұмыс орны емес…»
Тілші ретінде кездескенде ең алдымен ұстаздың туған мектебі туралы айтқан сөзіне құлақ түрдік.
– «Мен осы мектепте оқыдым. Сондықтан мұнда әр келген күнімнің өзінде бала күнгі естелік бар. Ұстаз болып қайта оралу мен үшін үлкен жауапкершілік болды», – дейді ол.
Осы бір ауыз сөздің өзінде ұзақ жылдық еңбек жолының өзегі жатқандай.
1979 жылы Арыс қаласында дүниеге келген ол 1996 жылы қазіргі С. Адамбеков атындағы жалпы білім беретін мектепті үздік аяқтаған. Одан кейін білімін Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде жалғастырып, қазақ тілі мен әдебиеті мамандығын меңгерген.
Университеттен алған білімін өмір тәжірибесімен ұштастырған жас маман дипломын қолына алған соң басқа мекемені іздеп кеткен жоқ. Балалық шағы өткен, алғашқы ұстаздары білім нәрін берген, мектеп қоңырауының үніне еті үйренген қара шаңыраққа қайта келді.
Бұл – кейде сөзбен түсіндіру қиын болатын байланыс.
Адамның туған жерімен, туған үйімен, алғашқы ұстаздарымен арадағы көрінбейтін жіп секілді. Жылдар өткен сайын ол жіп үзілмей, керісінше бекемделе түседі.
Содан бері жиырма тоғыз жылға жуық уақыт өтті.
Бүгінде кешегі шәкірт өз мектебінде кейінгі буынға жол көрсетіп отырған тәжірибелі ұстазға айналды.
Сабақ басталғанда тақтаға тек сөздер емес, ойлар жазылады
Қазақ тілі мен әдебиеті – оқушыға ереже жаттатумен шектелетін пән емес. Оның ішінде халықтың мінезі, тарихы, тағдыры, қуанышы мен мұңы, дүниеге көзқарасы жатыр.
Осыны жақсы түсінетін ұстаз сабағын да құрғақ баяндауға құрмайды.
Оның ұстанымында мұғалім дайын білімді ұсынатын адамнан гөрі, баланың өзіне іздетіп, өзіне тапқызатын бағыттаушы болуы керек.
– «Қазіргі оқушының талғамы да, қабылдауы да өзгеше. Сондықтан мұғалім бір әдіспен шектеліп қалмауы тиіс. Оқушыға мүмкіндік беру керек. Өз ойын айтуына, сұрақ қоюына, пікірін қорғауына жағдай жасағанда ғана сабақ шынайы нәтижеге жетеді», – дейді тәжірибелі маман.
Осы тұста оның педагогикалық болмысы айқындала түседі.
Ол жаңашылдықты сән үшін қолданбайды. Заманауи әдіс-тәсілдерді сабақтың табиғатына қарай іріктейді. Бір жерде пікірталас қажет болса – пікірталасқа, шығармашылық тапсырма керек болса – шығармашылыққа, оқушының ойын еркін жеткізуі маңызды болса – соған жол ашады.
Сондықтан оның сабағында мұғалім мен оқушы арасындағы қашықтық қысқара түседі.
Бала өзін тек тыңдаушы емес, сабақтың белсенді қатысушысы ретінде сезінеді.
Бұл – ұстаздың кәсіби шеберлігінің бір белгісі.
Шәкірт жетістігі – үнсіз еңбектің дауысы
Ұстаздың еңбегін бағалаудың ең әділ өлшемдерінің бірі – оның шәкіртінің жетістігі.
Бұл тұрғыдан алғанда, бірнеше жылдық жұмыстың нәтижесі нақты деректерден де көрінеді.
2023 жылы облыстық пән олимпиадасында Серік Самалжан жүлделі нәтиже көрсетіп, жетекшісі Шалғынбаева Бибігүл Батырбекқызы «Мақтау қағазымен» марапатталды.
Сол жылы республикалық Қ. Бітібаева атындағы қазақ тілі мен әдебиеті пәні олимпиадасының облыстық кезеңінде Серік Самалжан І дәрежелі диплом иеленді.
2024 жылы республикалық «Жарқын болашақ» қазақ тілі олимпиадасының облыстық кезеңінде Мұхат Амина ІІ дәрежелі дипломмен марапатталды.
2025 жыл шәкірттерінің шығармашылық ізденісі үшін де жемісті болды.
Республикалық «Ілияс Жансүгіров оқулары» байқауының облыстық кезеңінде «Сұлу сөздің сүлейі» шығарманың көркемдік құрылысын талдау номинациясы бойынша 11-сынып оқушысы Қалдыбай Камила Бауыржанқызы ІІІ орын иеленді.
Ал республикалық «Мәшһүр Жүсіп оқулары» байқауының облыстық кезеңінде «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының фольклорлық мұрасы. Би-шешендер, жырау-ақындар» бағыты бойынша 11-сынып оқушысы Мұхат Амина Дастанқызы ІІ орын алды.
Бұл жерде тек дипломдар мен жүлделі орындарды тізіп шығу жеткіліксіз.
Әр марапаттың ар жағында бір оқушының дайындалған кештері, бір ұстаздың ізденісі, қайта-қайта оқылған шығарма, талданған мәтін, түзетілген қате, айтылған ақыл бар.
Кейде үлкен нәтиже күнделікті көзге көрінбейтін шағын еңбектерден құралады.
Ұстаз еңбегінің қадірі де осында.
«Шәкірттің қуанышы – өзіңнің қуанышың»
Әңгіме арасында шәкірттері жайлы сөз қозғалғанда, оның жүзінен ұстазға тән ерекше жылылық байқалады.
– «Баланың жетістігіне қуану – мен үшін бөлек сезім. Өйткені оның әрбір нәтижесінің артында еңбегі бар. Өзінің жеңгенін көрген оқушының көзіне қарап тұрып, сен де сол қуанышты бірге сезінесің», – дейді ол.
Осы сөзді тыңдап отырып, ұстаздықтың сырт көзге көрінбейтін тағы бір қырын аңғарасың.
Мұғалім оқушының бағасын ғана көтермейді. Кейде оның өзіне деген сенімін көтереді.
Бір баланың «менің қолымнан келеді» деген ішкі сенімінің пайда болуы – кейбір жүлдеден де үлкен жеңіс.
Сондықтан бұл ұстаз үшін қазақ тілі мен әдебиеті тек оқу бағдарламасының бір бөлігі емес. Ана тілін қадірлеу, көркем сөзді түсіну, ұлттық әдебиеттің асыл мұрасын бағалау – шәкірттің рухани әлемін қалыптастыратын үлкен мектеп.
Ұстаздың тағы бір мектебі – тәжірибе
Жылдар адамға тек жас емес, тәжірибе береді.
Бірақ тәжірибенің құндылығы оны өзіңде сақтап қалғанда емес, кейінгі буынға бере білгенде артады.
Әріптестері арасында беделді маман ретінде танылған ол жас мұғалімдерге бағыт-бағдар беріп, өз тәжірибесімен бөлісіп келеді. Ұстаздық жолда жинаған әдістемелік ізденістері мен сабақ беру тәжірибесін кейінгі әріптестерінің қажетіне жаратуға тырысады.
Білім беру ісіндегі еңбегі облыстық марапаттармен, алғыс хаттармен, құрмет грамоталарымен де бағаланған.
Дегенмен оның әңгімесінде марапаттан гөрі шәкірт туралы сөздің көбірек аталатыны байқалады.
Бұл да көп нәрсені аңғартады.
Шын ұстаз үшін марапат – жолдың соңғы нүктесі емес, атқарылған еңбектің сыртқы белгісі ғана.
Ал ең үлкен марапат – есейіп кеткен шәкірттің бір күні алдынан шығып:
«Апай, сіздің сол сөзіңіз әлі есімде…» – деуі шығар.
Туған мектепке деген адалдық
Жиырма тоғыз жылға жуық уақыт.
Бір қарағанда, бұл – ұзақ мерзім.
Ал ұстаздың өзіне бұл жылдар бірінен соң бірі өткен оқу жылдары, қоңыраулар, сыныптар, жүздеген шәкірт, талай сабақ, талай толғаныс болып көрінетін шығар.
Кеше ғана мектеп партасында отырған қыз бүгінде сол мектептің тәжірибелі ұстазы.
Бір кездері өзі жаттаған өлеңдерді енді жаңа буынға үйретеді.
Бала кезінде кірген сынып есігін бүгінде мұғалім болып ашады.
Мектептің қабырғалары өзгеруі мүмкін. Сыныптағы тақталар жаңаруы мүмкін. Оқулықтар ауысуы мүмкін. Замана да бір орында тұрмайды.
Бірақ туған мектепке деген ықылас өзгермеген.
Мүмкін, ұстаздың ең үлкен ерекшелігі де осында шығар.
Тілші түйіні
Бұл әңгімені тыңдай отырып, бір нәрсені анық сезінесің: өз ісінің білгірі болу – тек кәсіби білімнің жеткілікті болуы емес. Ол өз мамандығыңа жүрекпен қараудан басталады.
Ал жүрекпен атқарылған жұмыс міндетке ұқсамайды.
Ол адамның күнделікті тіршілігіне айналады.
Бұл ұстаздың да болмысы сондай. Даңғаза сөзден гөрі нақты еңбекті, құр мақтаудан гөрі нәтижені, сыртқы сәннен гөрі мазмұнды биік қоятын маман екені әңгіме барысында аңғарылды.
Оның өмір жолы туған мектебімен біте қайнасып жатыр.
Бала кезінде осы мектептен білім алды. Жас кезінде осы білім ордасына ұстаз болып оралды. Бүгінде сол қара шаңырақта шәкірттерге жол көрсетіп отыр.
Арыс қаласының қасиетті алтын ұя мектептерінің бірінде осындай ұстаздардың еңбегі мектеп тарихын көзге көрінбейтін әріптермен жазып келеді.
Ал сол тарихтың ең қымбат жолдарының бірі – адам тәрбиесіне арналған жол.
Ұстаздың маңдай тері тақтаға жазылған жазу секілді өшіп қалмайды. Ол шәкірттің мінезіне, таңдауына, арманына сіңіп, жылдар өткен соң басқа бір бейнеде қайта оралады.
Бәлкім, ұстаздықтың ұлылығы да осында шығар.
Бір адамның ғұмыры – бір мектептің тарихына айналса, бір ұстаздың еңбегі – жүздеген шәкірттің жүрегінде жалғасатын жарыққа айналады.
Ал туған мектебінің табалдырығын шәкірт болып аттап, сол босағаны ұстаз болып күзетіп келе жатқан бұл жанның еңбегі – Арыс білімінің шежіресіне түскен жылы із, шәкірт жүрегіне жағылған өшпес шам секілді.
Өйткені нағыз ұстаз мектепте сабақ беріп қана қоймайды. Ол мектептің рухын сақтайды. Ұрпақтың тілін сақтайды. Ұлттың сөзін сақтайды. Ең бастысы – адамға деген сенімді сақтайды.
Айзере ҚҰЛЖАНОВА,
Түркістан облысы