Арыстың аяулы топырағында талай буынның маңдайын білімнің нұрына тосқан, қаншама баланың арманын қанаттандырған алтын ұя мектептер бар. Сол мектептердің бірі – Б. Онтаев атындағы жалпы білім беретін мектеп. Бұл білім ордасының тынысын сырттай бақылап қана қоймай, ішкі жылуын сезінгенде, мұнда ұстаздықты қызмет емес, жүректің аманаты деп қабылдайтын жандардың барын аңғарасың.
Бас редакцияның мектеп мұғалімдері туралы материал әзірлеу жөніндегі ұсынысына ең алғашқылардың бірі болып үн қатып, қажетті мәліметтерін жинақтап жіберген де осы кейіпкер. Бұл – жай ғана белсенділік емес. Өз мектебіне деген жауапкершіліктің, әріптестеріне деген құрметтің, атқарған еңбегіне деген адалдықтың белгісіндей көрінді.
Әңгіме барысында алдымыздан бірден жетістігін тізіп шығатын маман емес, жұмысының мәнін сөзбен емес, ісімен танытатын ұстаз шықты. Математика туралы сөз қозғалғанда көзіне ұқыптылық ұялап, шәкірт жайын айтқанда үні жұмсарып сала берді. Табиғат туралы әңгімеге келгенде тіпті бөлек бір әлемнің есігі ашылғандай әсер қалдырды.
– Мұғалім болу мен үшін нені білдіреді? – деген сауалымызға ол ұзақ ойланған жоқ.
– Ұстаздық – балаға дайын жауап беру емес. Оның өз жауабын табуына жол көрсету. Бала бір нәрсеге таңғалса, ізденсе, сұрақ қойса – менің еңбегімнің зая кетпегені сол, – деген мағынадағы қарапайым сөзі оның кәсіби ұстанымын айқын аңғартты.
Осы бір ауыз ойдың өзінен-ақ талай жылдық тәжірибенің салмағы сезілді.
1976 жылдың 11 желтоқсанында Шиелі өңірінде дүниеге келген Жанат Бактыбаевна балалық шағын туған жердің табиғатымен біте қайнастырып өткізді. Мектептегі алғашқы қадамы А.С. Пушкин атындағы білім ордасында басталып, кейін Шымкент қаласындағы Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде математика-информатика пәні мұғалімі мамандығын меңгерді.
Содан бері жиырма екі жылдан астам уақыт бойы өмірінің ең мағыналы бөлігін бала тәрбиесі мен білімге арнап келеді.
Ұстаздықтың жиырма екі жылы – күнтізбедегі жиырма екі жыл емес. Оның әр күні – ондаған баланың дәптеріндегі қате, тақтадағы есеп, ата-анамен болған әңгіме, шәкірттің қуанышы мен кейде үнсіз қалған мұңынан тұратын үлкен мектеп. Ал сол жылдардың он бес жылын сынып жетекшілігіне арнау – баланың тек сабағына емес, тағдырына жауапкершілікпен қарау деген сөз.
Ол математикадан сабақ береді. Бірақ оның сабағы тек сандардың арасындағы тәртіппен шектелмейді. Бір қарағанда салқын көрінетін формулаға өмірдің жылуын енгізуге тырысады. Аудан табатын есептің ар жағынан туған жердің кеңістігін көрсетсе, суды үнемдеуге қатысты есеп арқылы табиғаттың қадірін ұқтырады. Ағаштың көлеңкесін, таза ауаның бағасын, қоршаған ортаның тазалығын балаға құр ақылмен емес, күнделікті өмірмен байланыстыра түсіндіреді.
Мүмкін, оның табиғатқа жақындығының сыры да осында шығар. Өйткені туған жердің топырағын бала күнінен сезініп өскен адам табиғатты кітаптан оқымайды – жүрегімен таниды.
Тілшімен әңгіме үстінде ұстаздың кәсіби жолындағы жетістіктеріне тоқталғанда, оның сөзінен өзіне деген мақтаныштан гөрі шәкірттеріне деген қуаныш басым екенін байқадық.
Фараби геометриялық олимпиадасында І орын иеленуі, «Педагогикалық дуэт» байқауында ІІ орын алуы, М. Тасова атындағы «Ең білімді педагог» олимпиадасында ІІ орынға қол жеткізуі – жылдар бойғы ізденістің нәтижесі.
Бірақ мұның бәрі оның кәсіби жолындағы бір ғана белес.
«Жаңартылған білім беру бағдарламасы аясында жазықтық фигураларының ауданын табуға арналған деңгейлік есептер шығару», «Математикалық сауаттылықтағы геометриялық есептерді шығару» тақырыптарында әзірлеген авторлық бағдарламалары аудандық, облыстық деңгейде таратылып, тәжірибеде қолданылып келеді. Бұл – өз пәнін меңгеріп қана қоймай, сол білімді өзгеге ұсынудың, тәжірибені жүйелеп, ортақ игілікке айналдырудың белгісі.
Ал ұстаз үшін ең үлкен марапат – шәкіртінің жеңісі.
Республикалық «Алтын қыран», «Кенгуру», «Ақбота» математикалық олимпиадаларында жүлдеге іліккен оқушылар – сол еңбектің нақты нәтижесі. Бегімхан Айсұлтан, Түймебай Ұлдана, Арынбай Айзере сынды шәкірттерінің «Алтын сақа» олимпиадасында І–ІІ орындарды иеленуі де ұстаз еңбегінің жемісін көрсетеді.
Сынып жетекшісі ретінде тәрбиелеген шәкірттерінің жетістігі де көңілге жылы. Төлтай Нұрай мен Қожахан Таңнұрдың «Елбасы Медалі» жобасына қатысып, қола медаль иеленуі – баланың бойындағы қабілетті көріп, оны дұрыс бағыттай білген тәлімгер еңбегінің бір көрінісі.
Осы тұста сұхбатымыздың бір сәтінде:
– Баланың жеңісін өз жеңісім деп қабылдаймын. Өйткені олардың әрбір жетістігінің артында ата-ананың үміті, баланың еңбегі және ұстаздың сенімі тұрады, – деген ой айтылды.
Бұл сөздің салмағы бар еді.
Өйткені кей ұстаз шәкіртке білім береді. Ал кей ұстаз шәкірттің өзіне деген сенімін оятады. Екіншісінің еңбегі көрінбей жасалады. Бірақ жылдар өте келе оның жемісі адам тағдырынан көрінеді.
Осы қасиеті оны әріптестері арасында да ерекшелендіреді. Мектептің қоғамдық жұмыстарына белсене араласып, тәжірибе алмасуға уақыт тауып, кәсіби ізденісін тоқтатпай келеді. Еңбегі мектеп және білім саласы тарапынан берілген көптеген алғыс хаттар мен марапаттармен бағаланған.
Алайда өмірдің бір ғана мектебі жоқ. Оның бірі – сынып, екіншісі – отбасы.
Төрт баланың анасы ретінде де отбасының берекесін ұстап отырған аяулы жанның ұстаздық пен аналық міндетті қатар алып жүруі – көзге көрінбейтін үлкен еңбек. Мектептен шаршап келгенде де үйдегі төрт жүректің жылуын сақтап қалу, балаларына ана, жарына сүйеніш болу – оның адамдық болмысының тағы бір қыры.
Осы тұста біз кейіпкеріміздің бойынан бір қарапайым шындықты байқадық: ол биіктікке даңқпен емес, күн сайынғы маңдай терімен көтерілген жан.
Ең қызығы, өзі туралы айтқанда жетістіктерінің көптігін алға тартпады. Керісінше, шәкірттерінің есімдерін атағанда жүзі жадырап, олардың әрқайсысының кішкентай жеңісін үлкен қуанышпен еске алды. Мұндай ұстаздардың болмысы да осындай шығар. Өз еңбегінің жемісін өзіне жинамай, шәкіртінің алақанына ұстататын бағбан секілді.
Жанат Бактыбайқызы – жиырма екі жылдан астам уақытын ұстаздыққа арнаған, математика ғылымының дәлдігін адам тәрбиесінің жылуымен ұштастыра білген, өз ісінің білгірі ғана емес, бала жүрегіне жол таба білетін маман.
Ал табиғатты сүюі – оның кәсіби бағыты ғана емес, адамдық болмысының бір бөлшегі. Ол шәкіртіне «табиғатты қорға» деп құр сөз айтпайды. Табиғаттың қадірін сезінуге үйретеді. Бір есептің ішіне өмірді сыйғызады. Бір сабақтың ішіне жауапкершілікті енгізеді. Бір баланың жүрегіне туған жерге деген сүйіспеншіліктің кішкентай дәнін тастайды.
Сол дән ертең тамыр жаяды.
Бәлкім, жылдар өткен соң бүгінгі оқушылары туған жердің бір бұрышына тал егіп тұрып, оны өз ұстазының бір кездегі сабағымен байланыстырар. Бәлкім, табиғатты таза ұстаған әр ісінен сол мектептегі қарапайым математикалық есептің үнін сезер. Бәлкім, өмірдің күрделі есебінің шешімін іздегенде ұстазының «өзің ойлан, жауабын өзің тап» деген сөзін есіне алар.
Ұстаз еңбегінің өлшемі де осында.
Адам өмірінде кейбір адамдар із қалдырады. Ал кейбірі із қалдырып қана қоймай, сол ізбен жүретін ұрпақ тәрбиелейді. Б. Онтаев атындағы алтын ұя мектептің ұстазы да сондай жандардың қатарында.
Оның тақтаға жазған әр саны – дәлдікке,
әр түсіндірген есебі – ізденіске,
әр тәрбиелеген шәкірті – ертеңге бағытталған үн секілді.
Ұстаздық жол – ұзақ жол. Ол жолда гүлден гөрі маңдай тер көп, қошеметтен гөрі жауапкершілік көп. Бірақ сол жолдың соңында шәкірттің жарқыраған жанары тұрса, барлық еңбек ақталады.
Міне, табиғаттың тынысын жүрекпен сезініп, математиканың тілін бала санасына жақындатып, шәкіртінің жеңісінен өз қуанышын тапқан осындай ұстаздың еңбегі – мектеп өмірінің үнсіз, бірақ ең салмақты тарихы.
Табиғатқа дән егетін диқан бар.
Адам жүрегіне дән егетін ұстаз бар.
Біріншісі жерді көгертсе, екіншісі елді көгертеді.
Ал осы екі қасиеттің арасын жалғап тұрған ұстаздың еңбегі – уақыт өткен сайын тамыры тереңдеп, саясы кеңейе беретін бәйтерек іспетті.
Айзере Құлжанова,
Арыс қаласы