«Қожатоғай — шежіреге толы, асылдар туған құт мекен» Арыстың аймағы — күннің қызуы ғана емес, тарихтың табы да сіңген қасиетті мекен. Бұл өлкенің топырағын бір уыс қолға алып қарасаңыз, үнсіз жатқан шежіренің лебі сезілгендей. Ал сол шежірені сөйлету үшін кейде архивтің сарғайған парағынан гөрі, туған жерін жүрегімен таныған бір адамның өзі жеткілікті.
№5 М.Мәметова атындағы жалпы білім беретін мектепке басшысының өтінішімен ұстаздар туралы материал жинақталып жатқанын естігенде, алғашқылардың бірі болып өз қызметі жайлы мәлімет ұсынған осы азамат болды. Бұл да оның болмысындағы бір қасиетті аңғартқандай еді. Жауапкершіліктен қашпайды. Өз ісін кейінге ысырып қоймайды. Мектептің, ұстаздың, туған өлкенің тынысын көпшілікке таныстырудың өзі ел алдындағы міндет деп қабылдайды.
Тілшімен тілдескенде де әңгімені марапаттан бастамады. Жеке басының жетістіктерін тізіп шығуға асықпады. Әңгіме ауаны бірден мектепке, туған ауылға, тарихқа бұрылды.
— Мен бұл жердің тарихын балалар білсе екен деймін. Өз ауылының өткенін білмеген ұрпақтың туған жерге деген байланысы да әлсіз болады, — деген сөзі көп нәрсені аңғартты. Осы бір қарапайым ойдың астарында тұтас ұстаздық ұстаным жатқандай. Өйткені оның өмір жолына үңілсеңіз, тарих пәнін оқыту мен тарихты өмірден іздеу бір арнада тоғысқанын көресіз.
Тарихқа деген алғашқы із ауыл топырағынан басталған
1968 жылдың 16 ақпанында Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Қожатоғай ауыл әкімшілігіне қарасты Байтоғай ауылында дүниеге келген ол балалық шағын қасиетті Отырардың еңбекпен есейткен қарапайым ортасында өткізді.
1975 жылы мектеп табалдырығын аттап, 1983 жылы сегізінші сыныпты аяқтады. 1985 жылы Аманкелді атындағы орта мектепті тәмамдап, сол жылы туған ауылындағы кеңшарда жұмысшы болып еңбекке араласты. Өмірдің алғашқы мектебі осы кезден басталған шығар. Еңбектің қадірін жұмысшы болып жүріп таныды. Адамның маңдай терімен келген нанның дәмін сезінді.
1986–1988 жылдары Кеңес армиясының Ішкі істер бөлімінде әскери борышын өтеді. Тәртіпке бағыну, уақытты бағалау, жауапкершілікті мойынға алу секілді қасиеттер де сол кезеңде өмірлік мінезге айналды.
Ал тарихқа деген қызығушылық оны кейін үлкен білім жолына бастады. 1990 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің тарих факультетіне түсіп, 1995 жылы жоғары білім алып шықты.
Бірақ ұстаздықтың жолы диплом алғаннан кейін ғана басталған жоқ. Ол 1992 жылы-ақ өзі білім алған ортаға жақын, Отырар ауданындағы Мәншүк Мәметова атындағы мектепте тарих пәнінен сабақ бере бастады.
Содан бері мектеп оның екінші үйіне айналды.
Тақта алдында тұрған ұстаз бен музей ішіндегі жәдігерді үнсіз зерттеген өлкетанушының арасында айырмашылық жоқ еді. Екеуін жалғап тұрған бір ғана нәрсе бар — өткенді бүгінге жеткізу, бүгінді ертеңге аманаттау.
Ұстаз ғана емес, мектептің жүгін көтерген азамат
Ұстаздық қызметпен бірге ұйымдастырушылық қабілеті де ерте танылды.
1992–1998 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы болды. 1998–2007 жылдар аралығында директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Ал 2007 жылдың шілдесінен 2012 жылдың тамызына дейін мектеп директорлығын абыроймен атқарып, білім ордасының дамуына өзіндік қолтаңбасын қалдырды.
Басшылық қызметте жүріп те кабинеттің төрінде отыратын басшы болған жоқ. Мектептің әрбір мәселесіне араласты. Оқу-материалдық базаны нығайтуға күш салды. Жаңа мектеп ғимаратының салынуына ықпал етті. Демеушілер тартып, білім ордасының ішкі-сыртқы көркейту жұмыстарына басшылық жасады.
Мектеп алдындағы Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметоваға арналған ескерткіштің орнатылуына ұйытқы болуы да — ел тарихын ұлықтауға деген азаматтық көзқарасының айғағы.
Мәншүк есімімен аталатын мектепте Мәншүктің рухын үнсіз ғана тақтайшаға жазып қою жеткіліксіз еді. Оны жас ұрпақтың санасына сіңіру керек болатын. Сол ойдың нақты көрінісі мектеп ауласындағы ескерткіштен де байқалады.
Бүгінде бұл мектеп — Арыс өңіріндегі өзіндік тарихы, тағылымы мен дәстүрі қалыптасқан алтын ұялардың бірі. Ал сол алтын ұяның әр кірпіші мен әрбір игі ісіне еңбек сіңірген азаматтардың арасында осы ұстаздың да орны бар.
Марапаттан биік — елдің алғысы
Ұзақ жылдар бойғы еңбектің бағасы да аз емес.
Облыстық білім басқармасының, аудан әкімдігі мен аудандық білім бөлімінің, Арыс қалалық білім бөлімінің бірнеше мәрте алғыс хаттары мен мақтау қағаздары — ұстаз еңбегінің әр жылдардағы бағасы.
2001 жылы Қожатоғай ауылының «Жыл адамы» атанды.
2015 жылы республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінің Құрмет грамотасымен марапатталды.
2016 жылы Арыс қалалық білім бөлімінің Алғыс хатына, облыстық білім басқармасының Құрмет грамотасына ие болды. Сол жылы білім саласындағы еңбегі үшін «Ы.Алтынсарин» төсбелгісімен марапатталды.
2021 жылы Түркістан облысы Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағы тарапынан сала қызметкерлерінің әлеуметтік қорғалуына қосқан ерен еңбегі үшін марапатталды.
2022 жылы республикалық «Білім шыңы – Ғылым сыры» журналы мен «Білім шыңы» қоғамдық бірлестігінің «Құрметті ұстаз» төсбелгісін иеленді.
Сол 2022 жылы оның туған жер тарихына деген ізденісі де үлкен еңбекке ұласты. «Қожатоғай — шежіреге толы, асылдар туған құт мекен» атты үш томдық тарихи энциклопедияның тең авторы атанды.
Ал 2023 жылы Түркістан облысы Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағы тарапынан «Кәсіподаққа еңбегі сіңген қызметкер» төсбелгісімен марапатталды.
2024 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ұйымдастырған «Құтты мекен – Көксарай» мәдени-ағартушылық жобасы аясындағы «Көксарай тарихы – бүгіні мен болашағы» ғылыми конференциясына белсене қатысып, арнайы сертификат алды.
2025 жылы Ұлы Жеңістің 80 жылдығына орай демеушілерді тарта отырып, туған жерге «Ардагерлер саябағын» тарту етуге ұйытқы болды. Осы еңбегі үшін Арыс қаласы әкімінің және қалалық «Аманат» партиясы төрағасының Алғыс хаттарына ие болды.
Бұл марапаттардың әрқайсысы бір күндік еңбектің емес, жылдар бойы үзілмеген ізденістің мөрі іспетті.
Музейдегі үнсіз жәдігерлер сөйлегенде…
Әңгіме барысында ауылдық мұражай жайын сұрағанымызда, жүзінен ерекше бір жылылық байқалды.
Өйткені бұл музей — жай ғана жәдігер қойылған бөлме емес.
Оның бастамасымен ұйымдастырылған ауылдық мұражайда археологиялық дүниелер, тарихи жәдігерлер сақталған. Әрбір бұйымның өз айтары бар. Бірі — ата-бабаның күнделікті тіршілігінен сыр шертсе, енді бірі — осы өлкенің талай ғасырлық тарихын еске салады.
Музей жетекшісі ретінде ол мұнда танымдық, ағартушылық және саяхаттық бағыттағы жұмыстарды жүйелі түрде жүргізіп келеді.
Тілші ретінде сырттай қарап тұрып, бір нәрсені анық сезіндік: ол жәдігерді жай ғана көне зат деп қабылдамайды. Әрбір бұйымнан адамның қолын, заманның ізін, халықтың тынысын көреді.
— Мына дүниелердің бәрі бір кезде адамдардың қолында болған. Сондықтан тарих — алыста қалған нәрсе емес. Ол біздің жанымызда, — деген мағынадағы әңгімесі музейдің мәнін тереңдете түсті.
Шын мәнінде, жақсы тарихшы өткенді жаттатпайды. Өткенді сезіндіреді.
Ал жақсы өлкетанушы туған жердің топырағын сөйлетеді.
«Туған жердің тарихын білмей, оның қадірін толық сезіну қиын»
Бұл азаматтың өміріндегі тағы бір үлкен арна — саяхатшылық пен өлкетану.
Ол үшін жол жүру — жай ғана сапар емес. Әрбір сапар — жаңа дерек. Әрбір төбе — белгісіз тарих. Әрбір ескі орын — зерттеуді күткен парақ.
Сондықтан тарих сабағын мектеп қабырғасымен шектемейді. Оқушыға туған жердің тарихын кітаптан ғана емес, жердің өзінен танытудың маңызын түсінеді.
Осы ұстаным оның ұстаздық болмысын өзгелерден ерекшелеп тұрады.
Сабақтағы тақырып пен ауылдағы жәдігерді жалғау — педагогикалық шеберліктің бір көрінісі болса, сол байланысты жас ұрпақтың жүрегіне жеткізу — азаматтық жауапкершілік.
Оның бар өмір жолынан осы екі қасиет қатар көрінеді.
Өмірдің өзі жазған ұстаздық сабақ
Кейде адам туралы көп сөз айтудың қажеті жоқ. Оның артында қалған ісі сөйлеп тұрады. Бір мектептің дамуына үлес қосқан басшы. Жас ұрпаққа тарих үйреткен ұстаз. Кәсіподақ жұмысына белсене араласқан ұйымдастырушы. Туған өлкенің тарихын жинақтаған өлкетанушы. Археологиялық жәдігерлерді көздің қарашығындай сақтаған музей жетекшісі. Ауыл тарихын үш томдық энциклопедияға енгізген автор. Ел игілігіне саябақ тарту еткен азамат. Осының бәрін бір адамның ғұмыр жолынан көруге болады. Мырзабек Тілегенұлының өзі де сұхбат үстінде осының бәрін үлкен жетістік ретінде тізіп отырған жоқ. Керісінше, әр іске «осы ауылға керек пе, мектепке керек пе, балаға пайдасы тие ме?» деген өлшеммен қарайтыны байқалады. Бәлкім, нағыз ұстаздықтың өлшемі де осында шығар.
Жылдар өткен сайын тереңдей түскен із
Бүгінде ол — бір ұл мен бір қыз тәрбиелеп өсірген әке, немере сүйген ардақты ата. Бірақ отбасы мен қызметтің арасын бөліп қарамайды. Өйткені оның түсінігіндегі тәрбие мектептен басталып, отбасымен жалғасып, елге қызмет етумен тұтасады.
Өмірдің талай белесінен өтті. Жұмысшы болды. Отан алдындағы борышын өтеді. Жоғары білім алды. Мұғалім болды. Кәсіподақ басқарды. Оқу ісін ұйымдастырды. Мектеп басқарды. Музей ашуға ұйытқы болды. Тарихи еңбекке атсалысты. Туған ауылына саябақ сыйлады.
Әр кезең бір-біріне ұқсамайды.
Бірақ бәрінің өзегінде бір ғана нәрсе өзгермеген — туған жерге деген адалдық.
Мүмкін, сондықтан да оның еңбек жолы құрғақ өмірбаянға ұқсамайды. Ол — ауыл мектебінің тарихымен, Қожатоғайдың шежіресімен, Арыстың білім кеңістігімен біте қайнасқан жол.
Асылдың аты — артында қалған ізбен өлшенеді
Сұхбат соңында мектеп дәлізіне көз салдық.
Қоңырау үні естілді. Оқушылардың дауысы көбейді. Бір сыныпта жаңа сабақ басталды. Бір жерде мұғалім тақтаға жазып жатыр. Бір жерде бала қол көтеріп, сұрақ қойды.
Осындай қарапайым көріністің ар жағында қаншама адамның ғұмыры жатқанын сол сәтте ойладық.
Ұстаздың еңбегі кейде марапат қағазына сыймайды. Себебі оның шын нәтижесі — оқушының санасында, мектептің тарихында, ауылдың жадында қалады.
Бір кезде осы мектептің басшылығында тұрған, кейін қайтадан ұстаздыққа оралып, тарих пәнін оқытқан азаматтың бүгінгі еңбегі де уақыт өте келе сол мектептің шежіресіне айналары анық.
Өйткені мектеп — тек қабырға емес. Ол — адамдардың ізін сақтайтын тірі тарих.
Ал туған жер — тек картадағы мекен емес. Ол — адамның балалық шағы, әкесінің алақаны, анасының әлдиі, алғашқы ұстазы, алғашқы арманы, жүрегінің бір бөлшегі.
Сол туған жердің тарихын зерттеп, оны балаларға жеткізуге ғұмырын арнаған ұстаздың ең үлкен марапаты да, бәлкім, төсбелгі емес шығар.
Ең үлкен марапат — ертең бір шәкірті келіп:
«Ағай, сіз айтқан тарихты ұмытпаппын. Туған жерімнің қадірін енді түсіндім», — десе, сол бір ауыз сөздің өзі талай марапаттан биік тұрар еді.
Өйткені шын ұстаздың ғұмыры өзі кеткен жерден аяқталмайды.
Ол шәкіртінің жадында жалғасады.
Ал елін сүйген ұстаздың жүрегінен туған сөз бір күні шәкірт жүрегіне көшіп, одан туған жерге деген махаббат болып қайта оралады.
Арыс қаласының білім кеңістігінде өз ісінің білгірі, тарих пен тәрбиеге адал еңбек етіп келе жатқан бұл азаматтың ғұмыры — бір адамның өмірбаяны ғана емес, тұтас бір мектептің, бір ауылдың, бір өлкенің шежіресіне айналған еңбек жолы.
Тарихты кітаптан оқытып қана қоймай, туған жердің топырағынан танытқан ұстаздың еңбегі де сондықтан бағалы.
Уақыт өтеді. Ұрпақ ауысады. Мектептің дәлізінде жаңа дауыстар естіледі. Бірақ жақсы адамның артында қалған із өшпейді.
Кей ізді жылдар көмескілей алмайды. Өйткені ол із адамның емес, елдің жүрегіне салынған.
Арайлым Мақсатқызы
Арыс қаласы