Арыстың қасиетті қара шаңырақтарының бірі – Арыс жалпы білім беретін мектебінің қабырғасында талай баланың алғашқы арманы оянып, талай бүлдіршіннің білімге деген алғашқы қадамы басталады. Бұл мектептің табалдырығын аттаған бала үшін бастауыш сынып – жай ғана алғашқы оқу баспалдағы емес, өмірге деген көзқарасы қалыптасатын, өзіне сенуді үйренетін, жақсы мен жаманды ажырататын ерекше кезең. Ал сол кезеңде баланың қолынан ұстап, жүрегіне үңіліп, әрқайсысының мінезін танып, қабілетін байқап отыратын жанның орны бөлек. Сол жауапкершілікті жүрегіне жүк етіп арқалап келе жатқан ұстаздардың бірі – Арыс жалпы білім беретін мектебінің бастауыш сынып мұғалімі, педагог-зерттеуші Тузелова Меруерт Құттыбайқызы. Онымен тілдескен сәтте бір нәрсе анық сезіледі: ұстаздықты сырттай әдемі көрінетін мамандық ретінде емес, күн сайын қайтадан дәлелдеуді қажет ететін үлкен аманат ретінде қабылдайды. Әңгімесінің ар жағынан өз жұмысына деген құрметі, балаға деген ықыласы, әр істі соңына жеткізуге тырысатын жинақылығы байқалады.

– Бастауыш сынып мұғалімі болу дегенді өзіңіз қалай түсінесіз? – деген сауалымызға ол көп ойланбастан, қарапайым ғана жауап береді.

– «Бастауыштағы балаға бергенің – оның есінде ұзақ қалады. Сондықтан бұл жаста біліммен бірге мінез қалыптасады. Баланы тек оқушы деп емес, өз алдына жеке тұлға деп қабылдау керек. Бір бала тез түсінеді, екіншісі асықпайды, үшіншісі ойын арқылы қабылдайды. Ұстаз сол айырмашылықты көре білуі керек», – дейді.

Осы бір ауыз сөздің өзінен оның педагогикалық ұстанымы аңғарылады.

Өйткені бастауыштағы бала – әлі қалыпқа түспеген мөлдір әлем. Оның көңілін бір ауыз сөз көтеруі де, орынсыз айтылған бір сөз мұңайтуы да мүмкін. Сондықтан мұғалімнің әр әрекеті – тәрбиенің көрінбейтін сабағы. Балаға білім үйрету оңай көрінуі мүмкін, ал оның жүрегіндегі сенімді ояту, өзіне деген күмәнін жеңуге көмектесу, қателесуден қорықпауға үйрету – нағыз ұстаздың жұмысы.

Бұл бағытта еңбек етіп жүрген тәжірибелі педагог әр сабағын бір ғана мақсатқа бағындырмайды. Білім мен тәрбиені қатар алып, оқушыны ізденуге, ойлануға, өз пікірін айтуға жетелейді. Педагог-зерттеуші мәртебесінің өзі де оның ізденіс пен кәсіби өсуге бейжай қарамайтынын аңғартады.

Ұстаздықтың өлшемі – шәкірттің жетістігі

Мектеп өмірінде ұстаз еңбегінің нәтижесі кейде журналдағы бағада емес, баланың көзіндегі өзгерістен көрінеді. Кеше ғана тақтаға шығуға қысылған оқушының ертең қол көтеріп, өз ойын еркін айтуы; бір есептен қиналған баланың кейін күрделі тапсырманы өз бетімен орындауы; білім бәйгесіне қатысып, өз мектебінің намысын қорғауы – мұның бәрі мұғалім еңбегінің үнсіз көрсеткіштері.

Бұл ұжымда да оның еңбегінің нәтижесі шәкірттерінің түрлі білім сайыстарындағы жетістіктерімен сабақтасып келеді. Оқушыларының білім бәйгелерінде жоғары нәтижелер көрсетуі – сабақ үстіндегі күнделікті еңбектің, үздіксіз ізденістің және балаға деген сенімнің жемісі.

Ұстаз үшін шәкірт жетістігінің мәні де осында. Біреудің алған жүлдесі сырт көзге ғана марапат болып көрінуі мүмкін. Ал мұғалім үшін оның артында қанша дайындық, қанша қайталау, қанша түсіндіру, қанша жігерлендіру тұрғанын жақсы біледі.

– «Оқушының жетістігіне қуанған сәтте өз еңбегіңнің де ақталғанын сезесің. Бірақ ең бастысы – жүлде емес. Бала өзінің қолынан бір нәрсе келетінін түсінсе, соның өзі үлкен нәтиже», – дейді ол.

Осы тұста ұстаздың болмысындағы қарапайымдылыққа еріксіз назар аударасың. Ол өз еңбегін биік сөздермен безендіріп айтуға ұмтылмайды. Жетістікті шәкіртінен көреді. Мұғалімнің кәсіби мәдениеті де осындай қарапайым көрінетін ұстанымдардан құралады.

Адал еңбекке айналған күндер

Ұстаздық жол сырт көзге сабақ, дәптер, тақта, қоңыраудан тұратын сияқты. Ал шын мәнінде оның әр күнінде көрінбейтін мыңдаған еңбек бар. Сабаққа дайындық, баланың деңгейін саралау, ата-анамен байланыс, оқушының көңіл күйін аңғару, әріптеспен тәжірибе алмасу, жаңа әдістерді іздеу – мұның бәрі мұғалімнің күнделікті өмірінің бір бөлігі.

Сол тіршіліктің арасында өз жұмысын адал атқаруға ұмтылатын жанның бірі осы мектептің бастауыш сынып ұстазы. Оның әріптестері арасында сыйлы болуы, ата-аналардың сеніміне ие болуы да – бір күнде қалыптасатын дүние емес. Сенім уақытпен келеді. Ал уақыт адамның шын болмысын таразылайды.

Ұстаздықтағы ең үлкен өлшемдердің бірі де – осы.

Адамның мамандығына деген махаббаты сөзінен бұрын ісінен көрінеді. Баланың сабағына алаңдап, жетістігіне қуанып, қателігіне жөн сілтеп, келесі күні қайтадан алдынан күлімдеп шығу – мұның бәрі кәсіби міндеттен әлдеқайда биік сезімнің белгісі.

Арыстың білім кеңістігінде еңбек етіп жүрген бұл ұстаздың бойынан да сондай табандылық байқалады. Ол үшін мектеп – тек жұмыс орны емес, күн сайын өзіңді жетілдіретін, балаға жақсылық жасауға мүмкіндік беретін орта.

Бірінші болып жауапкершілік танытқан ұстаз

Журналистік жұмыстың өзінде кейде адамның болмысын үлкен сөздер емес, кішкентай әрекеттер танытады.

Мектеп басшылығы ұстаздар туралы материал әзірлеуге ұсыныс білдіргенде, қажетті мәліметті жинақтап, алғашқы болып белсенділік танытқан да осы ұстаз болды. Бұл – сырт көзге қарапайым ғана әрекет. Бірақ оның астарында жауапкершілік жатыр.

Өйткені өз еңбегін таныстыру үшін емес, мектептің тынысына ортақтасып, ұжымдық іске бейжай қарамайтынын осындай сәттер көрсетеді.

Бір істі кейінге қалдырмай, айтылған міндетке уақытында үн қосу – адамның жұмысқа деген көзқарасының айнасы. Ал ұстаз үшін жауапкершілік – кәсіби қасиет қана емес, балаға көрсететін үлгінің өзі.

Арыс жалпы білім беретін мектебі секілді ел ішінде өзіндік орны бар алтын ұяның қадірін арттыратын да осындай еңбек адамдары. Мұнда әр ұстаздың маңдай тері мектеп тарихының көзге көрінбейтін бір жолына айналады. Бірі шәкірт жетелейді, бірі жаңалық іздейді, енді бірі ұжымдық іске ұйытқы болады. Осындай еңбектер тоғысқанда ғана мектептің шырағы биік жанады.

Ұстазға қараған бала – болашаққа қарайды

Бастауыш сыныпта баланың қолына қалам ұстатқан ұстаз оның болашақтағы жолына да алғашқы із салады.

Бүгін әлі әріптерді енді танып жүрген бала ертең шығарма жазады. Бүгін тақта алдында қысылып тұрған оқушы ертең үлкен аудитория алдында сөз сөйлейді. Бүгін қарапайым есепті түсінуге тырысып отырған бала ертең өз саласының маманы болуы мүмкін.

Осының бәрінің бастауында алғашқы ұстаздың мейірімі мен талабы, сенімі мен сабыры тұрады.

Сондықтан бастауыш мұғалімінің еңбегін өлшеу үшін тек сабақ санына немесе оқу үлгеріміне қарау аздық етеді. Оның еңбегі баланың бойында қалатын ізбен өлшенеді. Бір кезде мектеп партасында отырған бала жылдар өте ұстазын кездестіріп: «Сіз маған алғаш рет өзіме сенуді үйреттіңіз» десе, одан асқан марапат бар ма?

Міне, ұстаздықтың шынайы биігі осында.

Бұл жолда еңбек етіп жүрген Меруерт Құттыбайқызы – өз ісін білетін, кәсіби ізденісті күнделікті еңбегімен ұштастырған, шәкірт жетістігін жүрекпен қабылдайтын педагог.

Оның ұстаздық болмысы дабырлы сөзден емес, күнделікті қарапайым еңбектен көрінеді. Баланың жанарынан жауап күтетін, әр жетістіктен қуаныш табатын, әр қиындықтың шешімін іздейтін мұғалім үшін мектептегі әр күннің өз салмағы бар.

Кейде ұстаздың ең үлкен еңбегі баспа бетіне сыймайды. Өйткені оның бір бөлігі баланың дәптерінде, бір бөлігі ата-ананың алғысында, бір бөлігі шәкірттің есінде қалады. Ал ең қымбат бөлігі – уақыт өткен сайын өшпейтін адамдық із.

Арыс төріндегі алтын ұя мектептің күнделікті тіршілігінде осындай із қалдырып келе жатқан жанның еңбегі де сол – үнсіз өсіп келе жатқан бәйтеректің тамыры секілді. Тамыры терең болған сайын, оның саясы да кеңейе береді.

Бүгін бастауыш сыныптағы балаға білім беріп отырған ұстаз ертең елге қызмет ететін азаматтың алғашқы шамын жағып отыр. Сол шамның жарығы бір сыныппен шектелмейді. Ол – бір отбасыға, бір мектепке, бір ауылға, тұтас қоғамға тарайтын жарық.

Ұстаз еңбегінің қадірі де осында.

Сабақ аяқталып, мектеп іші тыншыған шақта тақтада қалған бор іздері өшеді. Балалардың дауысы басылады. Бірақ сол күні айтылған жақсы сөз, үйретілген бір әріп, оятылған бір арман баланың жүрегінде қала береді.

Ұстаздықтың ғажабы – оның ең үлкен нәтижесі өз қолыңда емес, сен тәрбиелеген ұрпақтың болашағында көрінеді.

Айзере Құлжанова,

Арыс қаласы