Арыс қаласындағы үлкен қасиетті алтын ұя мектептің дәлізінен таңғы қоңырауға дейін-ақ тіршіліктің лебі сезіледі. Бір сыныпта бала күлкісі естілсе, енді бір бөлмеде мұғалімнің сабырлы үні сабаққа шақырып жатады. Осы мектептің тынысын ұзақ жылдар бойы іштен сезініп, баланың алақанындай кішкентай әлеміне үлкен жауапкершілікпен қарайтын жандардың бірі – Болысбекова Жанар Алибековна.
Онымен тілдескен сәтте бір нәрсе анық аңғарылады: ол ұстаздықты сыртқы атақпен емес, күнделікті еңбектің үнсіз нәтижесімен өлшейді.
- – «Бастауыш сынып мұғалімі болу – баланың ең алғашқы білім баспалдағына бірге көтерілу деген сөз. Сондықтан әр баланың жүрегіне жол табуға тырысамын. Бір бала тақырыпты бірден түсінеді, екіншісіне көбірек уақыт керек. Мен үшін екеуінің де орны бөлек», – дейді ол.
Осы бір ауыз сөздің өзінен маманның балаға деген көзқарасы сезіледі. Мұнда асығыстық жоқ. Мұнда міндет үшін атқарылған сабақтан гөрі, баланың көзіндегі ұшқынға мән беретін ұстаздың ішкі мәдениеті бар.
Шағыр елді мекенінде дүниеге келген ол өзі білім алған қарапайым ауыл мектебінің табалдырығын 1987 жылы аттап, 1998 жылы үздік тәмамдады. Мектеп қабырғасында жүрген кезінің өзінде ұстаздыққа деген ықыласы жүрегіне орныққан еді. Бала күнгі арман кейін мамандық таңдауына айналып, жоғары білім жолына жетеледі. Шымкент университеті мен М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде білім алып, педагогика саласындағы ізденісін жалғастырды.
Бүгінде Түркістан облысы, Арыс қаласындағы А.Тілеубердин атындағы жалпы білім беретін мектепте бастауыш сынып мұғалімі әрі бастауыш сынып бірлестігінің жұмысына атсалысып келеді. Педагогика ғылымдарының магистрі, педагог-сарапшы дәрежесі – кәсіби ізденістің нақты көрінісі.
Бірақ оның болмысын тек дипломдар мен атақтар арқылы танып білу мүмкін емес.
Экрандағы сурет емес, баланың ойындағы қозғалыс
Қазіргі мектептің тынысы кешегі тақта мен бордың шеңберінен әлдеқашан асып кетті. Бүгінгі бала ақпаратты тез қабылдайды, көп нәрсені бір мезетте көріп, салыстырып, сұрақ қоюға бейім. Мұндай ортада мұғалімнің өзі де заман ағымынан қалыспай, жаңа құралды орнымен қолдана білуі керек.
Осы тұста тәжірибелі педагогтың тағы бір қыры ашылады. Ол медианы сабақтың сәні немесе көрнекілігі үшін ғана пайдаланбайды. Оның дидактикалық, тәжірибелік мүмкіндігін іздеп, баланың ойлауына қызмет ететін құралға айналдыруға ұмтылады.
Әсіресе видеоәдіске мән береді. Сабақты түсіндіру, қайталау, бақылау, қорытындылау кезінде бейнематериалды мақсатқа сай қолдану арқылы оқушының визуалды қабылдауын күшейтеді. Мультимедиалық презентациялар арқылы сабақтың уақытын ұтымды ұйымдастырып, баланың назарын негізгі мәселеге шоғырландырады.
– «Ақпарат көп болған сайын оны дұрыс таңдау маңызды. Баланы интернеттен немесе медиадан алыстату емес, сол ақпараттың арасынан керегін табуға үйрету керек. Оқушы көргеніне бірден сене салмай, сұрақ қоя білсе, салыстыра алса, ақпаратты талдай алса – бұл да білімнің бір бөлігі», – дейді ұстаз.
Осы сөздерден оның медиа сауаттылықты жай ғана заманауи термин ретінде қабылдамайтынын байқауға болады. Ол үшін медиа – баланың өмір сүріп отырған ортасы. Ал сол ортада адаспай жүруге үйрету – бүгінгі ұстаздың жауапкершілігі.
Сабақ үстінде экранға шыққан бейнематериал баланың қызығушылығын оятуы мүмкін. Бірақ сол қызығушылықты білімге айналдыратын – мұғалімнің кәсіби шеберлігі. Сондықтан ол әр әдісті «осы сабақтың мақсатына қаншалықты қажет?» деген өлшеммен қарастырады.
Бұл – дайын үлгіні қайталау емес, ізденіп жүріп өз тәсілін қалыптастырған ұстаздың жолы.
Бірінші сыныптан басталған үлкен сенім
Бастауыш сыныпта мұғалім тек әріп пен сан үйретпейді. Ол баланың мектепке деген алғашқы сезімін қалыптастырады. Бір бала үшін мұғалімнің жылы қабағы – өзіне деген сенімнің басталуы болуы мүмкін. Бір ауыз мақтау – келесі тапсырманы орындауға жетелейтін күшке айналады.
Сондықтан бұл маман әр оқушыға жеке назар аударуға тырысады. Сабақ тақырыбына қызықтырып, бағыт-бағдар беріп қана қоймай, түсінбей қалған балаға қайта түсіндіруден, жанында отырып көмектесуден жалықпайды.
Оның ұжымдағы беделі де осы қарапайым қасиеттерден қалыптасқан. Біліктілігімен бірге адамды сыйлай білетін мінезі, жастарға қамқорлығы, әділдікке жақындығы, көпшілдігі мен жауапкершілігі әріптестері арасында өзіндік орнын айқындаған.
Мектеп басшылығының ұстаздар арасынан дәл осы маманның деректерін алғашқы болып ұсынып, жұмысына белсенділік танытуы да оның жауапкершілігі мен еңбекке адалдығын аңғартады. Бұл – атақ үшін жасалған қадам емес, өз ісін уақытында әрі тиянақты орындауға дағдыланған адамның табиғи әрекеті.
Ауыл мектебінің әр жетістігі – сол мектептегі мұғалімнің маңдай терімен өлшенеді. Ал ұстаз еңбегінің ең әділ бағасы – оқушысының жетістігі.
Бұл бағытта да нәтижелер аз емес.
2019 жылы Түркістан облысының білім басқармасы облыстық әдістемелік орталығының Мадақтамасына ие болды. Сол жылы «Ең білімді педагог» атты III облыстық пән олимпиадасында I орын иеленді. 2020 жылы республикалық педагогикалық ғылыми-әдістемелік «Қазақстан ұстазы» журналынан I дәрежелі диплом алды.
Кейінгі жылдарда да кәсіби еңбегі еленіп келеді. 2023 жылы Арыс қаласының білім бөлімі мемлекеттік мекемесінің Алғыс хатына, 2024 жылы Арыс қалалық мәслихатының Алғыс хатына, 2025 жылы «Білім шыңы» республикалық білім беру парадигмасын дамыту және біліктілікті арттыру орталығының Алғыс хатына ие болды. Ал 2026 жылы М.Тасова атындағы «Ең білімді педагог» олимпиадасында I орын иеленді.
Бұл марапаттардың әрқайсысын тізіп көрсету оңай. Бірақ олардың артында қанша дайындық, қанша ізденіс, қанша сабақтан кейінгі үнсіз еңбек жатқанын қағаз өлшей алмайды.
Ұстаз еңбегінің жалғасы – шәкірт жеңісі
Педагогтың кәсіби шеберлігі көбіне оның шәкірттерінің нәтижесінен көрінеді.
2021 жылы Арыс қалалық «Бастау» олимпиадасында шәкірті II орын алды. Сол жылы бастауыш сынып оқушылары арасындағы әдебиеттік оқу пәні олимпиадасында III орын иеленді.
2024 жылы Арыс қаласының білім бөлімі ұйымдастырған «Зерде» республикалық конкурсының қалалық кезеңінде шәкірті II орын алды. Сол жылы республикалық «Алтын сақа» математикалық олимпиадасының аудандық кезеңінде III дәрежелі дипломға ие болды.
Ал 2025 жылы шәкірті республикалық «Кенгуру» ойын-конкурсында I дәрежелі дипломмен марапатталды. Сол жылы Арыс қаласының білім бөлімі мемлекеттік мекемесінің дипломына да ие болды.
Осы жетістіктердің әрқайсысында ұстаздың есімі көрінбеуі мүмкін. Бірақ оның еңбегінің ізі бар. Өйткені баланың жүлдеге көтерілген сәтінен бұрын, сол балаға тапсырманың жолын қайта түсіндірген, қателескен жерін түзеткен, сенімсіз кезінде жігер берген бір ұстаз тұрады.
Бәлкім, ұстаздықтың ең үлкен жеңісі де осында шығар.
Сыныпта үнсіз отырған бала бір күні қолын көтеріп, ойын еркін айтады. Бұрын есептен қорқатын оқушы есеп шығаруға талпынады. Кітапқа қызықпайтын бала мәтіннің мағынасын іздей бастайды. Ал ақпараттың тасқынында жүрген оқушы ненің пайдалы, ненің қажетсіз екенін ажыратуға үйренеді.
Мұның бәрі журналдағы марапаттар тізіміне сыймайды.
«Мұғалім болу – баланың ертеңіне жауап беру»
Әңгіме арасында ұстаздың сөзіне қайта-қайта оралатын бір ой бар: балаға білім берумен бірге, оның бойындағы сенімді жоғалтпау.
Ол үшін мұғалімнің міндеті тек оқулықтағы тақырыпты аяқтау емес. Балаға ойлануға мүмкіндік беру, сұрақ қоюға үйрету, өз пікірін айтуына жағдай жасау, ақпаратпен сауатты жұмыс істеуге баулу – қазіргі педагогтың басты міндеттерінің бірі.
Сондықтан медиа сауаттылықты сабаққа енгізуі де кездейсоқ емес. Бүгінгі бала экран әлемін мұғалімнен бұрын танып қояды. Бірақ экрандағының бәрі ақиқат емес екенін, кез келген ақпаратты саралау керектігін түсіндіру – ересектің міндеті.
Бұл бағыттағы жұмысы оның ізденімпаз табиғатымен үндеседі. Ол бір әдісті қолданып қана қоймай, оның нәтижесін саралап, баланың қабылдауына қарай өзгертіп отыруға ұмтылады.
Сұхбат соңында қарапайым ғана сұрақ қойылды:
– «Ұстаздық жолдағы ең үлкен жетістігіңіз не?»
Ол ұзақ ойланып отырмады.
– «Баланың менен кейін өз бетімен іздене бастағаны. Білімді мен үшін емес, өзі үшін қажет екенін түсінгені. Сол кезде еңбегіңнің зая кетпегенін сезінесің», – деді.
Осы жауап көп нәрсені аңғартты.
Өйткені шын ұстаз өз еңбегінің жемісін өз атымен өлшемейді. Оның жеңісі – шәкіртінің ертеңінен көрінеді.
Арыс топырағындағы қасиетті білім ордасында бастауыш сынып балаларының алғашқы қадамына сүйеу болып жүрген бұл ұстаздың жолы да сондай. Бір қарағанда қарапайым: сабақ, дәптер, тақта, бала, күнделікті мектеп тіршілігі. Бірақ сол қарапайым күндердің ішінде үлкен еңбек жатыр.
Жанар Алибековна – сол еңбекті даңғазасыз атқарып жүрген, кәсібін жүрекпен таңдаған, білімді заман талабымен ұштастыра білген педагог.
Оның қолындағы бор – жай ғана тақтаға жазылатын құрал емес, баланың санасына салынған алғашқы із секілді. Ал экраннан көрсетілген бейне – жай ғана сурет емес, баланың дүниені тануына ашылған тағы бір терезе.
Ұстаздың ең үлкен байлығы да осында: бүгінгі баланың көзінен ертеңгі азаматтың бейнесін көре білу.
Арыс қаласының ұстаздар әлемінде өз жолын қалыптастырып келе жатқан бұл маманның еңбегі – бір күндік марапатқа емес, жылдар бойы қалыптасатын сенімге негізделген. Оның сабақтарында білім мен технология қатар жүргенімен, бәрінен биік тұратыны – адамға деген ықылас.
Себебі балаға білім берудің мың тәсілі болуы мүмкін. Бірақ оның жүрегіне жол табудың жалғыз шарты бар.
Ол – шын ниет.
Ал шын ниетпен жағылған білім шамы бір сыныпты ғана емес, талай баланың болашақ жолын жарық ете алады.
Айзере Құлжанова,
Арыс қаласы