Шығармашылықты жаны сүйетін адам өзіне тапсырылған істі жай ғана орындап қоймайды, оның ішінен өзгеге көрінбейтін бір жылылықты, бір жаңалықты, бір мүмкіндікке бастар жолды іздеп жүреді, ал ұстаздықты жүрек қалауымен таңдаған жанның бойындағы осы қасиет шәкірт тәрбиесіне келгенде тіпті айқындала түседі, өйткені балаға білім немесе белгілі бір дағды үйрету бір бөлек те, оның бойындағы өзіне деген сенімді оятып, «менің де қолымнан келеді» деген ойды жүрегіне орнықтыру мүлде басқа дүние.
Арыс қаласының Б.Кенжебаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектебіне кіргенде осыны еріксіз ойлайсың: мектептің іші әдеттегі оқу орнына тән тыныштық пен қозғалысты қатар сездіреді, дәліздегі балалардың дауысы бір-біріне араласып, әлдебір сыныпта сабақ өтіп жатса, мектеп ауласынан спортпен айналысып жүрген оқушылардың үні естіледі, ал сол қарапайым көріністің ар жағында біреулер үшін жай ғана дене шынықтыру сабағы болып көрінетін, ұстаз үшін баланың мінезін қалыптастыратын үлкен мектеп бар.
Осы мектептің дене шынықтыру пәнінің мұғалімі Тойлыбаев Бағдат Мырзақұлұлы туралы сөз қозғағанда, ең алдымен оның марапаттарын емес, шәкірттерінің көзіндегі сенімді айтқың келеді, өйткені ұстаз еңбегінің шынайы өлшемі кейде қабырғаға ілінген дипломнан емес, баланың жарыс алдында өзіне сенімді болып алаңға шығуынан, жеңіліп қалса да басын төмен түсірмей қайта жаттығуға келуінен, қарсыласынан ұтылса да оның қолын қысып, келесі кездесуге дайындалуға серт беруінен көрінеді.
Тілшімен әңгіме барысында да оның сөзінен осы ұстаным анық сезілді.
– «Бала спортқа алдымен қызығушылықпен келуі керек. Егер оның жүрегінде спортқа деген ықылас болмаса, тек нәтиже талап ету қиын. Сондықтан ең әуелі баланың өзіне сенуіне жағдай жасауға тырысамын. Жеңіс керек, әрине, бірақ жеңістен бұрын еңбекке үйренгені маңызды. Өйткені спортта ғана емес, өмірде де адамды алға алып шығатын нәрсе – табандылық», – дейді ұстаз.
Оның осы бір қарапайым сөздерінің өзінен дене шынықтыру пәнінің оның түсінігінде жай ғана қозғалыс пен нормативтен әлдеқайда биік тұрғанын аңғаруға болады, себебі алаңда доп қуған бала біртіндеп тәртіпке, уақытты бағалауға, серіктесіне сенуге, жауапкершілікті бөлісуге, жеңілген сәтте өз-өзін ұстай білуге үйренеді, ал мұндай қасиеттердің ешқайсысы бір күнде қалыптаспайды.
Олардың әрқайсысының артында ұстаздың күн сайынғы еңбегі тұрады.
2023–2024 оқу жылындағы «Ұлттық мектеп лигасының» қалалық іріктеу жарысында 7–8 сынып қыздарынан құралған баскетбол командасының І орын алуы – сол еңбектің алғашқы көрінген нәтижелерінің бірі еді, ал облыстық кезеңде ІІ орын иеленуі шағын мектеп шәкірттерінің үлкен додаларда өз мүмкіндігін көрсете алатынын аңғартты.
Бірақ бір жетістікпен тоқтап қалу бұл ұжымның мінезіне айналмаған сияқты.
Келесі оқу жылында 7–8 сынып қыздар командасы футболдан қалалық іріктеу кезеңінде І орын алып, облыстық кезеңде де топ жарып, республикалық жарысқа жолдама алды, ал ел көлеміндегі додада ІІ орын иеленіп, Арыс қаласының ғана емес, өз мектебінің де абыройын асқақтатты.
Республикалық жарыста жүлде алу сырт көзге бір ғана нәтиже болып көрінуі мүмкін, алайда сол жүлденің ар жағында қаншама жаттығу, қаншама қайталау, қаншама шаршау мен қайта серпілу жатқанын спорттың ішін білетін адам ғана түсінеді, өйткені алаңда бірнеше минуттың ішінде шешілетін ойынның нәтижесі кейде бірнеше айлық еңбектің қорытындысына айналады.
Сол 2024–2025 оқу жылында баскетболдан 7–8 сынып оқушылары қалалық кезеңде ІІ орын иеленіп, спорттың бір ғана бағытымен шектелмейтін мектептің тынысын танытты. Ал 2025–2026 оқу жылында 7–8 сынып қыздар құрамасы футболдан қалалық іріктеу кезеңінде тағы да І орын алып, бұған дейінгі жеңістің кездейсоқ болмағанын дәлелдегендей болды.
Одан кейін 9–11 сынып қыздар құрамасы да үлкен алаңға шықты: қалалық кезеңде І орын, облыстық кезеңде І орын иеленіп, республикалық додада ІІІ орынға тұрақтады.
Екі жыл қатарынан республикалық деңгейдегі жүлде – бір қарағанда жай ғана сан секілді, бірақ оның ішіне үңілсеңіз, шәкірттің арманы мен ата-ананың үмітін, мектеп ұжымының қуанышын және ұстаздың маңдай терін бірге көресіз.
Ұстаздың өзіне келсек, шәкірттерін спортқа баулып жүрген адамның өзі де спорттан алыстамайтыны оның кәсіби болмысын толықтыра түседі.
2024–2025 оқу жылында мұғалімдер арасындағы спартакиаданың аудандық іріктеу кезеңінде І дәрежелі диплом иеленіп, облыстық кезеңде ІІІ дәрежелі дипломмен марапатталуы оның тек оқушыны жарысқа дайындап қана қоймай, өзі де талап пен тәртіпті биік ұстайтынын көрсетті.
Ал 2025 жылдың 25 қаңтарында жалпы білім беру ұйымдары мен техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының оқытушылары арасында өткен республикалық тоғызқұмалақ турнирінде 40–49 жас санаты бойынша І орын иеленуі оның спорттық ізденісінің тағы бір қырын танытты.
Футбол алаңындағы шапшаңдық пен тоғызқұмалақ тақтасындағы байыпты ойдың арасында алшақтық бар сияқты көрінгенімен, екеуін біріктіретін бір қасиет бар, ол – сабыр мен есеп, өз қадамын алдын ала ойлау және қарсыластың әрекетін сезіну, ал мұндай қасиет ұстаздыққа да жат емес, өйткені шәкіртпен жұмыс істейтін адам да әр баланың мінезін, қабілетін, мүмкіндігін алдын ала байқап, соған қарай жол көрсетуі керек.
Сондықтан оның өзі де спортпен үздіксіз айналысуы шәкірттеріне айтқан сөзінің құрғақ кеңес болып қалмауына мүмкіндік береді.
Өзі жасаған істің қадірін балаға түсіндіру әрқашан жеңіл.
Еңбек еленбей қалған жоқ.
2025–2026 оқу жылында Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығының «Құрмет грамотасымен» марапатталса, 2024–2025 оқу жылында Арыс қаласының білім бөлімі мемлекеттік мекемесінің Алғыс хатын алды, ал 2025 жылы Астана қаласында «Өрлеу» Білім және ғылым қызметкерлерінің салалық кәсіптік одағы» қоғамдық бірлестігінің Алғыс хатына ие болды.
Бірақ ұстаздың өмірінде марапаттан қымбат сәттер де бар.
Ол – жарысқа кетіп бара жатқан баланың ата-анасы «баламызға өзіңіз қарай жүріңіз» деп сенім артуы.
Ол – жеңістен кейін баланың алыстан ұстазын іздеп, қуанышын бірінші болып сонымен бөлісуі.
Ол – ұтылып қалған кезде баланың «енді қайталап көреміз бе?» деп қайта сұрауы.
Мұндай сәттерді ешқандай грамотамен өлшей алмайсың.
Өйткені мұнда адамның адамға артқан сенімі жатыр.
Сөз арасында мектептің жетістіктері туралы әңгіме қозғалғанда, ол өзінің марапаттарынан бұрын оқушыларының нәтижесін айтып отырады.
Бұл да көп нәрсені аңғартады.
Ұстаздықтың табиғатында өзіңді кейінге ысырып, шәкіртті алға шығару деген бір үнсіз заң бар.
Ол заңды ұстанған адам өз еңбегінің жемісін шәкіртінің жетістігінен көреді.
Бәлкім, осы себептен де мектептен сайтқа материал әзірлеу туралы сөз болғанда, алғашқы болып белсенділік танытып, шәкірттерінің жетістіктерін жинақтап, атқарылған жұмыстарды нақтылауға жауапкершілікпен қараған шығар.
Өйткені ол өз мектебінің жетістігін сыртқа шығаруды да ұстаздық міндеттің бір бөлігі деп қабылдайтын секілді.
Мұндай адамдар ұжымда көп сөзбен емес, ісімен көрінеді.
Арыс – талай азаматтың маңдайын терлеткен, талай баланың арманына қанат болған қасиетті мекен.
Осы жердегі мектептің спорт алаңында бүгінде қыздар футбол ойнап жүр.
Олардың бірі допты аяғына сенімді ұстайды, бірі алыстағы әріптесіне пас беруге асығады, енді бірі қарсыластың қимылын бақылап, қолайлы сәтті күтеді.
Осы көрініске қарап тұрып, спорттың сыртқы қозғалысынан гөрі ішкі тәрбиесін көргің келеді.
Өйткені бұл балалар алаңда тек футбол ойнап жүрген жоқ.
Олар бір-біріне сенуді үйреніп жүр.
Бірінің қатесін бірі жабуды үйреніп жүр.
Жеңістің жеке адамның емес, команданың еңбегі екенін түсініп жүр.
Мүмкін, бірнеше жылдан кейін осы қыздардың бірі үлкен спортқа кетер, енді бірі басқа мамандық таңдар, тағы бірі өз баласын осы мектепке әкелер.
Бірақ олардың жүрегінде осы мектептің алаңы, алғашқы жеңісі, алғашқы жарысы, алғашқы ұстазының дауысы қалары анық. Ұстаз еңбегінің жалғастығы деген – осы. Адамның шын болмысы марапатта емес, күнделікті қарым-қатынасында жатады. Баламен сөйлескендегі дауысында. Қателескен шәкіртке қараған көзінде. Жеңген оқушыны мақтағанда шектен шықпай, келесі мақсатқа бағыттауында. Өз ісіне деген жауапкершілігінде. Осы қасиеттердің бәрі бір арнаға тоғысқанда ғана ұстаздың шынайы бейнесі қалыптасады.
Бұл азаматтың болмысынан да сондай қарапайым, бірақ салмағы ауыр қасиет сезіледі: ол өз жұмысын дабыра үшін емес, нәтижесі үшін атқарады.
Сондықтан оның еңбегін бір ғана «спорт шебері» деген сөзбен немесе бір ғана марапатпен өлшеу аз.
Ұстаз еңбегін бір ғана жүлдемен, бір ғана марапатпен өлшеу мүмкін емес. Өйткені оның күн сайынғы тіршілігінде көзге көрінбейтін қаншама еңбек бар: шәкіртінің қабілетін байқап, жігерін жану, сүрінсе демеу болу, жеңілсе қайта тұруға үйрету, жеңіске жеткенде тоқмейілсімей, келесі белеске ұмтылдыру – мұның бәрі ұстаздықтың сырт көзге байқала бермейтін қыры.
Бүгінде Б.Кенжебаев атындағы шағын жинақты мектептің оқушылары республикалық жарыстарда жүлде алып, Арыс қаласының абыройын асқақтатып жүр. Олардың әр жеңісіне қараған сайын сол жетістіктің ар жағында өз ісіне адал бір ұстаздың маңдай тері тұрғанын түсінесің. Кеше ғана мектеп ауласында доп қуып жүрген бала бүгін үлкен додада өз мектебінің намысын қорғап тұр. Бұл – ұстаз үшін ең үлкен қуаныш.
Мүмкін, жылдар өте келе сол балалардың бәрі спортпен кәсіби түрде айналыспас. Бірі басқа мамандықты таңдар, бірі басқа қалаға кетер. Бірақ олардың бойында осы мектепте үйренген тәртіп, табандылық, бірлік пен жеңіске деген сенім қалатыны анық. Өмірдің талай белесінде сол қасиеттер қайта алдынан шығып, қиындыққа мойымай, бастаған ісін соңына дейін жеткізуге жәрдемдесері сөзсіз.
Ұстаздықтың қадірі де осында шығар. Сен шәкіртіңе бүгін бір нәрсе үйретесің, ал оның нәтижесін кейде бірнеше жылдан кейін ғана көресің. Сенің айтқан бір ауыз сөзің, берген бір кеңесің, қиын сәтте көрсеткен қолдауың оның есінде ұзақ сақталуы мүмкін.
Ал өз ісін осындай жауапкершілікпен атқарып жүрген азамат үшін шәкіртінің әр жетістігі – өзінің еңбегінің жалғасы.
Сондықтан бұл мектептің спорттағы жеңістерін сөз еткенде, тек орындар мен жүлделерді емес, сол жеңістерге бастар жолды да айту керек. Ол жолда баланың арманы бар, ата-ананың үміті бар, мектептің мерейі бар. Ең бастысы – шәкіртіне сеніп, сол сенімді ақтауға күн сайын күш салып жүрген ұстаздың еңбегі бар.
Жеңіс – бір сәттік қуаныш. Ал шәкірттің жүрегіне сенім ұялатып, оны өмірге дайындау – ұстаздың мәңгілік жеңісі.
Арыс төріндегі осы шағын мектептің спорт алаңында талай баланың арманы әлі қанат қағатыны анық. Ал сол арманның жолын жарық етіп тұрған еңбек – күн сайын үнсіз атқарылатын ұстаз еңбегі.
Жансая НҰРҚОЖА
Түркістан облысы, Арыс қаласы