Арыстың қасиетті қара шаңырағында қазақ сөзінің қадірін ұқтырып жүрген ұстаз туралы толғаныс

Арыс – атының өзінде ағысы бар қала. Сырлы тарихы, ыстық топырағы, маңдайынан күн арылмайтын кең даласы бар бұл өлкенің адамдары да тіршілікке бейжай қарамайды. Мұнда еңбектің қадірі ерте ұғынылады, маңдай термен келген нанның дәмі бөлек сезіледі. Ал мектеп – сол елдің ертеңін тәрбиелейтін қасиетті мекен.

Тамыздың бір сабырлы шағында Арыстың білім ордаларына көз салсаңыз, сырттай тыныштық орнағанымен, әр мектептің ішінде көзге көрінбейтін қозғалыс барын сезесіз. Жаңа оқу жылының қамы, өткен жылдың есебі, алдағы мақсат, шәкірттің тағдыры… Ұстаз үшін демалыстың өзі ойдан арылған шақ емес, қайта ойды жинақтайтын мезгіл.

Ж.Ташенов атындағы жалпы орта мектебі де сондай тіршіліктің алдында тұр. Бұл – талай буынның балалық шағы қалған, талай азаматтың алғашқы ұстазын еске алып, жүрегінде аяулы бір сағыныш сақтаған үлкен қара шаңырақ.

Осы мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімімен әңгімелескенде, алдымен көзге түскені – сабырлы мінезі. Асығыс сөйлемейді. Артық сөзге әуес емес. Бірақ әңгіме кітапқа, әдебиетке, шәкіртке ауысқанда жанарынан бір жылылық білінеді. Сөздің қадірін білетін адамның сөзінен артық дәлелдің қажеті жоқ шығар.

– Ұстаздық жолыңыздың ең үлкен сабағы не болды? – деп сұрадық.

Бір сәт ойланып барып:

– Әр баланың жүрегіне бірдей жолмен бара алмайсың. Біреуге сөзің жетеді, біреуге ісіңмен үлгі боласың. Кейде бір баланың үнсіз отырғанын түсінудің өзі үлкен жұмыс. Мен ұстаз ретінде алдымен баланы тыңдауға үйрендім, – деді.

Осы жауаптың өзінен оның отыз жылға жуық еңбек жолының салмағы сезілгендей.

Кітапқа жақын өскен қыз

1975 жылдың 17 қарашасында Ташкент облысы, Бөке ауданында дүниеге келген болашақ ұстаздың балалық шағы білімге деген құштарлықпен өтті. Орджоникидзе атындағы мектепте оқып, 1992 жылы білім ордасын үздік бағамен тәмамдады.

Жас күнінен әдебиетке, кітапқа жақын болды. Сөз әлемінің сырын танығысы келген талапты қыз Ташкент қаласындағы Низами атындағы педагогикалық институттың филология факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түсті.

1997 жылы жоғары білім алып, өмірдің алғашқы үлкен таңдауын жасады – ұстаздық жолға түсті.

Тіпті алғашқы еңбек жолын өзі білім алған мектепте бастады.

Кеше ғана оқушы болып отырған мектепке енді мұғалім болып оралу – адам тағдырындағы ерекше айналымның бірі. Бір кезде өзі отырған партаға қарап, енді сол партаның ар жағындағы баланың болашағына жауап беру – жастықтың қызығынан гөрі азаматтықтың салмағын ерте сезіндіретін кезең.

2003 жылы отбасымен атамекенге қоныс аударып, Арыс қаласының Дермене ауылына келді. Сол жылдың желтоқсан айынан бастап Ж.Ташенов атындағы жалпы орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып еңбек жолын жалғастырды.

Содан бері бұл мектеп оның кәсіби өмірінің ғана емес, жүрекке жақын мекенінің біріне айналды.

«Мен баланың ішіндегі жарықты іздеймін»

Әңгіме барысында бір сұрақ көкейге келді.

– Ұстаз ретінде өзіңізге ең маңызды міндетті қалай түсіндіресіз?

– Білім беру керек. Бірақ білімнің өзі адамдықпен қабыспаса, оның мәні азаяды. Мен шәкірттерімнің жақсы оқығанын ғана емес, жақсы адам болғанын қалаймын. Ұлттық құндылықты сезінсе екен, ана тілін қадірлесе екен, ел тарихын білсе екен деймін, – дейді ол.

Бұл сөздер оның соңғы жылдардағы ізденісімен де астасып жатыр.

Үш жылдан бері мектепте жүзеге асып келе жатқан «KITAPLIKE» оқырман жобасының жетекшісі ретінде ол кітапты бала мен өмірдің арасындағы көпірге айналдыруға күш салып келеді.

Кітап оқыған бала тек шығарма мазмұнын біліп қоймайды. Ол адам мінезін таниды. Тағдырды түсінеді. Жақсылық пен жамандықтың ара-жігін ажырата бастайды. Ең бастысы – өз ойын қалыптастырады.

Жоба барысында көркем әдебиетпен қатар тұлғатану сериясындағы кітаптарға да ерекше мән берілген. Оқушылар қазақтан шыққан ұлт қайраткерлерінің, ел үшін еңбек еткен азаматтардың өмір жолымен танысады.

Кейбір тұйық оқушылардың өзі уақыт өте келе ойын еркін жеткізіп, эссе жазуға бейімделе бастаған.

Ұстаз үшін осы – үлкен нәтиже.

Өйткені мұғалімнің еңбегі әрдайым дипломмен өлшенбейді.

Кейде оның ең үлкен жеңісі – бұрын сөйлемейтін баланың бір күні өз ойын ашық айтуы.

Кейде – кітапты қолына еріксіз алған оқушының ертеңіне өзі келіп: «Апай, тағы қандай кітап оқысам болады?» деуі.

Ал кейде – шәкірттің жүрегінде «Мен де еліме қызмет етсем» деген кішкентай арманның пайда болуы.

137 баллдың ар жағындағы еңбек

Өткен оқу жылындағы шәкірттерінің нәтижесі де ұстаз еңбегінің нақты жемісін көрсетті.

Жетекшілік еткен 11-сынып оқушыларының 70 пайызы мемлекеттік грант иегері атанды. Ал қалалық, облыстық байқауларда жеңіске жетіп жүрген Мештай Айшагүлдің ҰБТ-дан 137 балл жинауы – ұстаз еңбегінің мерейін асырған айтулы нәтиже.

137 балл – қағазға түскен сан ғана емес.

Оның артында таңғы дайындық, кешкі ізденіс, оқушының білмегенін қайта түсіндіру, қателескенін түзету, шаршаған кезінде жігерлендіру бар.

Ұстаздың көзге көрінбейтін еңбегі осындай сәттерде өлшенеді.

Шәкірттері аудандық, қалалық, облыстық байқауларда жүлделі орындарға ие болып, мектеп мерейін көтеріп жүр. Өзі де кәсіби ізденістен қол үзбей, республикалық және халықаралық байқаулардың жүлдегері атанған.

Бірақ осы жетістіктерді әңгімелегенде оның сөзінен дарақылық емес, жауапкершілік сезіледі.

«Жетістікке жеттім» дегеннен гөрі «әлі де істеу керек» деген ой басым.

Нағыз маманның өзгешелігі де осында шығар.

Ұстаздықтың екінші аты – жауапкершілік

Төрт баланың анасы бола тұрып, мектептегі жүздеген баланың тәрбиесіне араласу – жүрекке жүк салатын міндет.

Үйдегі перзенттері де өз жолдарын тауып келеді. Тұңғышы Павлодар қаласында ішкі істер саласында қызмет етсе, екінші ұлы Алматыда білім алуда. Үшінші перзенті Астанадағы Швейцария-американдық колледжінде оқып жатыр. Қызы болса, анасының еңбек ететін мектебінде білім алуда.

Осы тұста ұстаздың өз балалары мен шәкірттеріне деген көзқарасында бір ұқсастық барын аңғарасыз.

Екеуіне де болашақ деп қарайды.

Екеуіне де сеніммен қарайды.

Екеуінің де жақсы адам болғанын қалайды.

Мүмкін, бала жүрегін түсінуге тырысатын ұстаздың ішкі қуаты да осындай ана жүрегінен басталатын шығар.

Тамыз. Тыныштық. Жаңа оқу жылы алдындағы ой

Қазір тамыз.

Бірақ ұстаздың ойы тыныш емес.

Алда жаңа оқу жылы тұр.

Жаңа оқушылар, жаңа мақсаттар, жаңа сабақтар.

Өткен оқу жылындағы жетістіктер – артта қалған белес. Ендігі міндет – сол белестің көлеңкесінде қалып қоймай, тағы бір биікке ұмтылу.

Осындай сәтте тәжірибелі мұғалімнің өмірлік ұстанымы анық байқалады: өзі де үнемі үйреніп, шәкіртін де үйренуге жетелеу.

Сондықтан оның ұстаздық жолын бір ғана сөзбен сипаттау қиын.

Бұл – еңбек.

Бұл – ізденіс.

Бұл – кітапқа деген махаббат.

Бұл – балаға деген сенім.

Бұл – ұлттық құндылыққа деген адалдық.

Адамның ғұмыры кейде өзі жүрген жолмен емес, артында қалдырған ізімен өлшенеді.

Ұстаздың да өмірі солай.

Бір шәкірті жоғары оқу орнына түседі. Бірі мемлекеттік қызметке келеді. Бірі елге танылған маман болады. Ал енді бірі көп жыл өткен соң туған мектебіне арнайы соғып, алыстағы күндерді еске алады.

Сол кезде оның жадында ең алдымен пәннің тақырыбы емес, мұғалімінің дауысы қалуы мүмкін.

«Қолыңнан келеді».

«Оқы».

«Өзіңе сен».

«Еліңе пайдаң тисін».

Осындай қарапайым сөздер кейде адамның тұтас тағдырын өзгертеді.

Түркістан облысы, Арыс қаласының қасиетті қара шаңырағында қазақ сөзінің қадірін ұқтырып, кітаптың қасиетін бала жүрегіне жеткізіп жүрген Гүлжахан Жанаділқызының ұстаздық жолы да осындай үнсіз әсерден құралған.

Оның үлкен мінбері – сынып.

Ең қымбат марапаты – шәкіртінің жетістігі.

Ең биік атағы – жақсы ұстаз деген сөз.

Ал ең үлкен мұрасы – шәкірт жүрегінде қалған жарық.

Жылдар өте береді.

Мектепке жаңа буын келеді.

Ескі парталар ауысады, жаңа кітаптар келеді, оқу бағдарламалары өзгереді.

Бірақ адам жүрегіне білім мен ізгілік дәнін сепкен ұстаздың ізі өзгермейді.

Ол із кейде бір кітаптың парағында, кейде бір шәкірттің тағдырында, кейде елге қызмет етіп жүрген азаматтың жүрегінде жалғасып жатады.

Ұстаздың ғұмырының ең әдемі жалғасы да – осы.

Арайлым Мақсатқызы,

Арыс қаласы